Oto on:

Nie wiem, skąd autorzy Złego porucznika (1992) znaleźli się niespodziewanie w polskim kościele? Być może to jakaś świątynia Polonii amerykańskiej, a być może rzeczywiście w poszukiwaniu oryginalnych lokalizacji sceny w kościele kręcono w naszym kraju? Pierwsze wyjście wydaje mi się bardziej prawdopodobne, ale pewności nie mam.

Ot, taka ciekawostka.

Ascetyczność filmu o którym mowa widoczna jest w każdym punkcie rzemiosła kinowego: od skromnej grupy głównych postaci, przez oparcie całego przekazu niemal wyłącznie na ich grze, aż do teatralności ekranizacji (film jest zresztą ekranizacją sztuki teatralnej reżysera) – miejsce akcji ogranicza się ledwie do paru pomieszczeń i okolic kościoła. Ten efekt wzmagany jest jeszcze statyczną pracą kamery, która jest wyłącznie biernym, pobocznym obserwatorem pokazywanych zdarzeń.

Pierwsza rzecz, jaka rzuca się w oczy to porywająca rola Meryl Streep jako Siostry Aloysius, przełożonej szkoły St Nicholas (katolicka szkoła w Bronksie, gdzie rozgrywa się akcja filmu). Kolejny raz aktorka pokazała swój niezwykły kunszt. Ubrana w ascetyczny habit, gdzie do gry pozostają ledwie ręce i twarz, pokazuje siłę swojego aktorskiego rzemiosła. Wspaniała rola warta Oskara za rolę pierwszoplanową. Zwróćmy uwagę na obydwie – kluczowe dla rozwoju akcji – rozmowy między Siostrą Aloysius a jej oponentem w osobie Ojca Flynna (Philip Seymour Hoffman) – kiedy Streep głosem, spojrzeniami i grą ciała prowadzi pełną napięcia grę w pokera o duszę czarnoskórego ucznia St Nicholas: Jimmiego Hurleya. Szczególnie rzuca się w oczy wykorzystanie przestrzeni biura pryncypałki szkoły i elementarnych artefaktów (biurko, okno, drzwi, zastawa do herbaty). Pomimo tak skromnych środków wyrazu aktorskiego, czujemy wręcz namacalnie gęstą atmosferę i napięcie między dwojgiem przeciwników. Gra Streep jest wyrachowana i oszczędna, kapitalnie dopasowana do postaci konserwatywnej strażniczki moralności. Finałowa poniekąd scena, kiedy Siostra Aloysius pokazuje, iż mimo dotychczasowej konsekwencji i pewności swoich ocen przeżywa ogromne wątpliwości – ta scena wywołuje niemal wstrząs: ton głosu i minimalne gesty porażają swoim autentyzmem.
Aby postawić sprawę uczciwie: w osobie P.S.Hoffmana mamy niemal równorzędnego partnera dla M.Streep.
Oboje wspinają się na wyżyny aktorstwa.
Druga sprawa to przekaz filmu. Zdarzyła się tu sprawa wręcz niezwykła. Wątpliwość jest trudna do klarownej interpretacji. Nie znajdziemy gotowego morału. Żadnych klarownych wskazówek co do finalnego resultatu sporu między Aloysius, a Flynnem. I to jest właśnie wspaniałe: brak poszlak dydaktyzmu. Tu jest rola widza – to on musi sam dać sobie swoją własną odpowiedź i stanąć po stronie Siostry Aloysius lub księdza Flynna.
Aloysius to postać szczególna. Początkowo widzimy w niej prostą i bezduszną pryncypałkę, która nie ma wątpliwości, która zawsze jest pewna prawdy i broni jej wbrew uczuciom innych. Niemal depcze innych. Jednak wkrótce z tego ogólnikowego, szablonowego obrazu zaczynają wyłaniać się coraz ciekawsze detale. Przełożona szkoły okazuje się czułą opiekunką, pełną delikatoności i zrozumienia. Paradoks polega na tym, że towarzyszy temu maska zimnej i bezdusznej wykonawczyni kar i egzekwowania dyspliny. Kolejne zaskoczenie to konstatacja, że taka rola Aloysius jest głównie efekem jej roli w społeczności. Otóż, aby ktoś mógł okazywać serce i wpółczucie, musi być ktoś inny, komu sumienie podyktuje co ma zrobić, aby skutecznie ukarać winowajców łamiących reguły. Kapitalnie zostaje to pokazane na przykładzie relacji między Aloysius, a młodszą, pełną empatii i idealizmu Siostrą James. Ramą tej ewolucji jest sztywna – w zasadzie przedsoborowa – hierarchia kościelna, skupiona na posłuszeństwie – w szczególności posłuszeństwie zakonnic wobec męskich przełożonych. Każdy zapewne pamięta dramatyczne wręcz zestawienie kolacji księży i zakonnic. Dwa odrębne i skrajnie różne światy. Księża biesiadują, śmieją się, stroją sobie rubaszne żarty z parafian. Zakonnice niemal bez słowa spożywają skromnie przygotowaną kolację pod surowym spojrzeniem Siostry Aloysius.
Z jednej strony czujemy, że Siostra Aloysius musi taka właśnie być – twarda, niemal bezduszna, a z drugiej coraz jaśniej widzimy, iż ona właśnie ma w efekcie rację! Stawia wyżej dobro czarnoskórego ucznia nad reputację zadufanego w sobie księdza.
Jaki jest koszt?
Tu jest miejsce na subiektywność widza.
Bowiem widz nie ma jasności, czy Jimmi Hurley jest nieświadomym gejem, czy ksiądz Flynn faktycznie uwiódł wyobcowanego ucznia, czy Aloysius ma rację dążąc za wszelką cenę do eliminacji księdza, czy młoda siostra James ma rację idąc za głosem serca borniącego jednocześnie księdza i ucznia?
Takich dylematów można podać więcej.
Na koniec powstaje unikalna całość. Całość w której widz nie pozostaje obojętny. Musi decydować we własnym sumieniu, samodzielnie oceniać sytuacje. I to w efekcie widz ma wątpliwości wraz z Siostrą Aloysius. Naturalnie można pójść na skróty i wykorzystać gotową maskę – skandale w USA z udziałem homoseksualnych księży. Jednak samo usytuowanie akcji w połowie lat 60tych XX wieku – na długo zanim społeczeństwo zwróciło uwagę na mniejszość seksualną – sugeruje, iż taka maska nie jest adekwatna. Że tutaj nie chodzi o tani komentarz i publicystykę, a chodzi o realne dylematy: czy zawsze potrzebujemy twardych namacalnych dowodów winy? Czy zawsze dobrze rozpoznajemy, jakie dobra wchdzą w grę? Oraz: że cokolwiek zdecydujemy, to zawsze będzie to okupione jakąś ceną – w szczególności ceną spokojnego sumienia.
W tym ostatnim dopatruję się silnego nerwu moralnego i przesłania Wątpliwości: każdy ma w sobie własne sumienie, które bywa równie zwodnicze, jak uprzedzenia funkcjonujące w społeczeństwie.

Tym bardziej, iż Penn gra Milka bardzo dobrze, a sam film jest mocno przeciętny. Co najwyżej przeciętny. Werdykt gremium oskarowego wydaje mi się decyzją ideologiczną, a nie merytoryczną. Nie pierwszy i nie ostatni raz. A jednak żal.Przejdźmy do filmu Gusa Van Santa. Jeśli czytasz niniejszy tekst, nie potrzeba ci jego streszczenia. Obywatel Milk to fabularyzowana historia Harveya Milka – aktywisty ruchu gejowskiego na zachodnim wybrzeżu USA. Historia zna go jako aktywistę homoseksualistów oraz radnego, który padł ofiarą morderstwa. Dzięki temu trafił na sztandary mniejszości seksualnych jako męczennik.

Obywatel Milk to film przeciętny. Niczym szczególnym się nie wyróżnia. Oczywiście poza tym, co oczywiste – iż jest obrazem gloryfikującym ruch pederstów ucieleśniony przez tytułowego bohatera.  To hagiografia.

Po pierwsze – Obywatel Milk powiela obecne w przekazie kulturowym oraz powszechnej świadomości klisze o środowiskach homoseksualnych. Klisza o szczególnej inklinacji gejów do sztuk pięknych oraz wysokiej kultury intelektualnej. Klisza o wyjątkowej, wyższej wrażliwości emocjonalnej (wyciskająca łzy scena z chłopcem na wózku inwalidzkim, który telefonuje do Milka i zapowiada swoje samobójstwo – oczywiście nasz bohater odwodzi zagubionego młodzieńca od tego zamiaru i nawraca na jedynie słuszną drogę – drogę porzucenia rodziny, która go nie rozumie i przyłączenia się do gejów w innym mieście). Klisza o środowisku pederastów jako o oblężonej twierdzy, która ma wokół siebie wyłącznie wrogów – a jeśli jest inaczej, to tylko wyjątek potwierdzający regułę.

Po drugie – Obywatel Milk powiela przesądy dotyczące otoczenia – czytaj: wrogiego otoczenia – uciemiężonych amerykańskich środowisk mniejszości seksualnych. Autorzy filmu w roli pierwszoplanowego wroga stawiają brutalnych policjantów, a następnie – gdy Milk postanawia wyjść z podziemia i wziąć udział w wyborach, typową amerykańską kurę domową napędzaną motywami religijnymi – Anitę Bryant. Anita Bryant, sprzedawczyni soków owocowych otoczona jasnowłosymi główkami swoich dzieci, jej królestwem jest kuchnia i kościół. Milk kpi ‘Anita Bryant powiedziała, że homoseksualiści sprowadzili suszę do Californi‘. Wrogowie homoseksualistów jawią się jako ciemni troglodyci. Innym konkurentem politycznym Milka jest senator Briggs. Widać go przeważnie w otoczeniu policji, konfrontowanego z wrogim tłumem. Ponownie widzimy wrogów homoseksualistów jako ludzi odwołujących się przede wszystkim do brutalnej siły, a nie do argumentów; jako ludzi niezdolnych do porozumienia się z otoczeniem, nie rozumiejących trendów (czytaj: postępu) i zacofanych. Autorzy filmu nie odpuścili sobie do końca – los środowiska mniejszości seksualnej zostaje przyrównany do losu Żydów i holocaustu w czasie II wojny światowej.

Po trzecie – Obywatel Milk chce pokazać dzieło swojego tytułowego bohatera jako ofertę do wszystkich ludzi, a nie tylko dla mniejszości homoseksualnej. O ironio! Cel ten jednak zostaje zdyskredytowany w samym filmie. Odnotujmy krótko. Kolejność postulatów Milka w czasie kolejnych kampanii wyborczych – najpierw socjalne (dla wszystkich), a na końcu oczywiście postualty samych środowisk gejowskich. Następnie zwróćmy uwagę na osiągnięcia ruchu, któremu lideruje Milk – najpierw jest to bojkot piwa Coors, a w finale – po wyborze Milka: prawo nakazujące sprzątać psie gówno. Owszem, mamy bodaj dwie sceny w czasie kampanii wyborczej, gdy główny bohater agituje w szkole, a potem w fabryce, jednak wybór na radnego San Francisco dokonuje się dopiero dzięki manipulacji granicami okręgów wyborczych – tak, aby okręg Milka zamieszkiwała większość gejów i ich popleczników. Innymi słowy – geje wybierają gejów: nie ma dostatecznej liczby wyborców, aby większość heteroseksualna mogła dać się przekonać programowi Milka.

Po czwarte – subiektywny punkt widzenia na samego Milka lub jego otoczenie. Niestety mamy tu obraz ubóstwa emocjonalnego. Miłość między homoseksualistami jest w zasadzie powszechnym promiskuityzmem – przelotne związki oparte na seksie, bez poczucia głębszej więzi i odpowiedzialności. Inaczej: nie wiadomo dokładnie, dlaczego dziś z kimś jesteś, a jutro może to być ktoś zupełnie inny. Słowa Milka do jego kochanka ‘Pamiętasz chociaż, jak mam na imię? Nie. Mam na imię Harvey‘. W tym zakresie głośny kilka lat temu film Brokeback Mountain był o klasę ciekawszym obrazem.

Po piąte – niejednoznaczność postaci samego Milka. Bardzo trudno właściwie ocenić, dlaczego główny bohater filmu Van Santa decyduje się na otwartą działalność publiczną? Owszem – parokrotnie powtarza się motyw, iż chodzi o władzę o poczucie władzy. Z drugiej strony jest wątek mesjanistyczny – że dzięki temu uciemiężeni amerykańscy pederaści będą żyć w zgodzie z sobą samym i zyskają poczucie bezpieczeństwa we wrogim otoczeniu.

Po szóste – to jest film propagandowy. Jawnie i bez ogórdek. Skierowany przeciwko tradycyjnej rodzinie i propagujący postawy homoseksualne wśród młodzieży. Pierwszy raz widzimy małego chłopca, który roznosi ulotki homoseksualnego kandydata w wyborach, a wkrótce potem piękne panoramiczne ujęcie maszerujących ławą gejów, gdzie większość uczestników to nastoletni młodzieńcy lub wręcz dzieci.

Po siódme – męczennik, czy przypadkowa ofiara? Tego dotąd nie zrozumiałem. Dan White: zabójca Milka – chrześcijanin i ojciec rodziny – jest tu zdecydowanie niedookreślony. Czy zabija Milka i burmistrza San Francisco, bo załamał się swoją nieskutecznością i brakiem realizacji programu wyborczego? Nota bene wskutek zdrady samego Milka, który najpierw obiecuje mu sojusz polityczny, aby w trakcie decydującego głosowania być przeciw. Dodajmy, iż to Milk zaczyna z radnym White’m dwuznaczną grę psychologiczną: otóż Milk jest przekonany, że jego kolega jest kryptohomoseksualistą, którego trzeba uświadomić o jego prawdziwej naturze, aby porzucił rodzinę i ujawnił się jako gej. Zatem w tym względzie mord na Milku jest efektem opresywnego społeczeństwa, które nie chce zaakceptować, iż White mógłby być pederastą i ojcem normalnej rodziny zarazem. Jednak w takim razie zginąłby sam Milk – morderstwo burmistrza już nie mieści się w tym schemacie.

Odnotujmy, że Josh Brolin, odtwórca radnego White’a był nominowany do Oscara za drugoplanową rolę.

Zanim podsumuję moją ocenę , chcę podkreślić silną stronę filmu Van Santa. Obywatel Milk jest bardzo dobrym, przekonującym obrazem ewolucji środowiska gejowskiego w USA lat 70tych XX wieku. Od podziemnych barów dla gejów do udziału w normalnym życiu politycznym. Od qeer-qeens do eleganckich działaczy w garniturach i krawatach. Doskonale zilustrowany wydaje się proces i motywacje działające za całym procesem ujawniania się (comming out) tego środowiska – nawet z naruszeniem prawa do prywatności tegoż.

Podsumujmy krótko. Obywatel Milk to sprawnie zrealizowany, z dobrą dramturgią film propagandowy środowiska pederastów. Poparty doskonałą grą aktorską Penna i Brolina. Jednak jest to przeciętne kino: płytkie ideowo, skrajnie jednostronne, powierzchowne emocjonalnie, operujące hasłami i emocjami i  unikające naprawdę ciekawych tematów.

ps.#1

Dla równowagi sugeruję obejrzenie filmu z także doskonałym aktorstwem Ala Pacino Cruising (1980) – skrajnie realistycznego obrazu środowiska gejowskiego i jego możliwego wpływu na osobowość człowieka. Całość w sosie historii sensacyjnej o seryjnym mordercy.

ps.#2

W powyższym tekście skupiłem się na krytycznej recenzji filmu. Ale potrzebny jest dodatek, który wyjaśni moje głębokie rozczarowanie postawą Penna. Otóż w mojej ocenie Penn ubiera się w fatałaszki piewcy homoseksualizmu nie dlatego, iż gra geja, ale z powodu tego, co ogłasza w czasie gali oskarowej. Stosowny cytat: ‘Ci, którzy głosowali przeciwko równouprawnieniu par gejowskich, powinni się teraz zastanowić, jaki wstyd przynoszą sobie, swoim dzieciom i wnukom‘. Gdyby Penn zachował się profesjonalnie, to nie propagowałby idei gejowskich podczas gali. Strach pomyśleć, gdyby otrzymywał nagrodę za rolę np. seryjnego mordercy – czy wtedy chciałby gloryfikować zbodnie? Co innego gra i rola aktorska, a co innego idee ucieleśniane w danej roli.

‘Apocalypto’ to film o dochowaniu wierności drugiej osobie. Łapa Jaguara kocha swoją żone i dzieci. I tyle. Być może da się w nim dopatrzeć wątków przemijania cywilizacji – bardziej cywilizacji niż ludzi.

I tyle – koniec. Zatem w sumie dość skromnie. Piszącego te słowa całkiem to nie zadowala. Nie chodzi o to, że Gibson jest jakimś znaczącym reżyserem – jest przeciętnym reżyserem z nieprzeciętnymi dojściami w fabryce snów. Zwyczajnie – w tym filmie jest sporo ciekawych rzeczy, które zwracają moją uwagę, ale nie wpływają istotnie na całościowe przesłanie dzieła.
A podobnych obrazów o wierności przeciw wszelkiemu złu jest cała długa seria. I większość z nich jest bogatsza w przeżycia bohaterów i obrazy rozterek bohaterów.

A jeśli mamy do czynienia z normalnym filmem przygodowym, bez poważniejszych ambicji, to ja temu filmowi mogę przyklasnąć – w tym punkcie to dobry film.

Oto silne strony ostatniego filmu Gibsona. Po pierwsze jest to chyba pierwszy w światowej kinematografii dość wiarygodny obraz prekolumbijskich cywilizacji Ameryki Środkowej (wedle intencji twórców chodzi o cywilizację Majów – choć raczej idzie o Mayapan na Jukatanie, których zniszczyli konkwistadorzy). Rzecz jasna można się spierać o stopień okrucieństwa tych cywilizacji – zwłaszcza Azteków (w odróżnieniu od pokazanych w filmie Majów). Jednak niewiele będzie to zmieniać wydźwięk filmu, który można bez poważniejszego ryzyka potraktować jako obraz pewnego wycinka historii starożytnego Meksyku.
Oglądamy zatem rekonstrukcję machiny cywilizacyjno-religijnej, która napędzała tamtejsze miasta-państwa. Niewolnicza praca podbitych ludów, kastowość społeczeństwa ‘obywateli’ i rytualne masowe mordy. Całość pokazana w naturalistycznej poetyce znanej z ‘Pasji’. Zatem widz ma zagwarantowane ciarki na plecach i chlupot krwi w butach.

Sama główna intryga – czyli trochę ponad dwie doby porwania, transportu i potem ucieczki Indianina – Łapy Jaguara. Całość ma dobrą dynamikę, ciekawe ujęcia, świetnie zaaranżowane sceny brutalnych walk. Opera się to m.in. na bardzo dobrych postaciach – są wyraziste, charakterystyczne i konsekwentnie pokazane. Dychotomia – źli (łowcy, handlarze niewolnikami) kontra dobrzy – żyjący zgodnie z naturą, jest wyraźnie zarysowana, nie ma problemów z rozpoznaniem stron. Mimo tak schematycznego podejścia Gibsona, film ma – zapewne właśnie dzięki temu – wartką akcję i jest kilka momentów w kórych trudno zgadnąć, co zrobi główny bohater?

Rzecz, która mnie osobiście najbardziej przypadła do gustu. Pomimo wręcz prostackiej kreski, jaka kreśli swoje postacie Gibson, udało mu się w wielu momentach ładnie pokazać interakcje między postaciami. Począwszy od sceny między ojcem a synem (tu: Łapą Jaguara) tuż po walce w wiosce, kiedy syn niechący wydaje wyrok śmierci na ojca. Przez łzawe, ale przecież poruszające sceny z czeredą dzieci biegnących za matkami i ojcami prowadzonymi w jasyr i na śmierć. Aż do scen na piramidzie ofiarnej – kapitalne pokazania napięcia i gry między dostojnikami, kapłanami, ofiarnikami, a tłumem żądnym krwi i zmiłowania bóstwa.

I chyba tu kończą się zalety filmu. Niestety wady są większego kalibru i w moich oczach przeważają. Sygnalizowałem prymitywizm obrazu konfliktu między łowcami, a plemieniem Łapy Jaguara. Postacie grają z góry założony plan – jakby całkiem bez wzajemnej interakcji. Widać to świetnie na wpierw zasygnalizowanym napięciu między głównym bohaterem, a jednym z sadystycznych oprawców. Najpierw Łapa Jaguara nieomal uśmierca wroga w scenie walki w obozie, aby chwile potem być wydanym na jego łaskę i niełaskę (morderstwo ojca, scena nad przepaścią itd.). Widz oczekuje, że będzie tu jakaś kulminacja, nastąpi jakieś rozładowanie. Ale tego nie ma. Owszem – Łapa Jaguara koniec końców zabija prześladowcę, ale to jest już w całkiem innej płaszczyźnie – napięcia w tym nie ma. Nie ma tu nawet poczucia spełnienia gołej zemsty. Film mimo swojej atrakcyjności przygodowej jest w zasadzie przewidywalny i nie prowokuje widza.

Początkowo bardzo obiecująco wygląda moment spotkania myśliwych polujących na tapira z niedobitkami innego plemienia w lesie. Odnosi się wrażenie, iż będzie to jakaś oś, na której uda się posadowić coś tajemniczego, groźnego, wręcz apokaliptycznego. Nic podobnego. Łowcy, którzy najpierw starli plemię wędrujące przez las, a potem napadli na wioskę głównego bohatera nie niosą niczego zaskakującego – ba nawet mówią w pokrewnym narzeczu! To jest wyłącznie brutalna siła i przemoc – to są wyłącznie łowcy niewolników. Aż dziw bierze, że plemię Łapy Jaguara nie miało żadnej wiedzy o nich, skoro mieszkają od siebie w odległości (co najwyżej) kilkudziesięciu kilometrów. O wiele lepiej byłoby, gdyby tu pojawiło się starcie całkiem różnych mentalności i cywilizacji, gdyby tu była pełna idosynkrazja.
Na marginesie – i dla porównania z ‘Apocalypto’ – przywołam niezwykły obraz Beduinów w filmie Pod osłoną nieba Bernardo Bertolucciego.

Na tym tle rzekomo główny temat filmu Gibsona – tajemnica zagłady cywilizacji Majów – staje się płytki i trywialny. Indianie będą pokonani, ponieważ hiszpańscy konkwistadorzy są lepiej uzbrojeni i dostatecznie bezwzględni.
Samo zakończenie dzieła Gibsona nabiera tedy nowego sensu, jak tylko przypomnimy sobie, iż ‘Apocalypto’ wyprodukował Disney.

Uwaga: poniższy tekst może zawierać spoilery!

Pozorna sprzeczność wskazana wyżej rozwiązuje się dość łatwo i wręcz klasycznie: film opowiada o przemianie głównego bohatera – Theodore Farona (Clive Owen) – od biernego pesymizmu i oczekiwania na koniec, aż do wzrastającej fali nadziei i niemal samopoświęcenia. Ta przemiana pokazana jest oszczędnie i z dystansem. Theo zwyczajnie daje się nieść wydarzeniom, długo nie rozumie w czym uczestniczy lub w co został wplątany. A nawet kiedy już wie kim jest Murzynka (Claire-Hope Ashitey grająca Kee), którą miał zawieść na wybrzeże, wie jaka jest jego misja, to nadal nie rozumie sensu zdarzeń, które go dotykają. Wstrząs przychodzi o wiele później. Okoliczności wręcz zmuszają go uznania własnej – niezwykłej roli, wręcz wbrew jego woli. Przyjmuje to brzemię i umie go ponieść.
Clive Owen dobrze spasował do tej roli – gra oszczędnie i jakby od niechcenia. Jednak jego twarz i postawa – taka zdystansowana, pozwala minimalnymi środkami wyrazu pokazać spore pokłady emocji (patrz scena walk ulicznych i wyprowadzenia dziewczyny z okrążonego budynku).

Cały film jest bardzo dobrze, spiralnie zbudowany. Zmianie ulega nie tylko krajobraz (od dość ponurego miasta, do ruin burzonego miasta), ale także dynamika scen aż do finałowego crescendo zamkniętego ciszą na zamglonym morzu.
Mocną stroną całości są bardzo przemyślane szczegóły.

Zwróćmy uwagę na Londyn, jakby żywcem upozowany na mega-miasto z Łowcy androidów w którym biali londyńczycy to mniejszość zalana azjatyckim żywiołem ludzkim. Ludzkość z dość niejasnych przyczyn czeka biologiczna eksterminacja, ale ponieważ jest to proces rozłożony w czasie, więc oglądamy całe spektrum reakcji jednostek i zbiorowości. I oglądamy obraz – trzeba przyznać – dość wiarygodny i prawdopodobny. W ogólności mamy tu obraz rozkładu cywilizacyjnego – apokalipsy z dnia na dzień, z tygodnia na tydzień, a nie w błysku atomowego grzyba. Widać zatem postawy buntu i walki lub wprost: anarchii. Obok tego są reakcje oczekiwania na cud ludzkimi rękoma złożony (mityczna organizacja Human Project). Widać ślepą rozpacz. I oczywiście jałowy pesymizm oczekiwania na nieuchronne – Theo wraz z Jasperem (wyśmienity Michael Caine).
Pozwolę sobie na dygresję. Oto Michael Caine gra rewelacyjnie – gra siebie poniekąd: starca, którego jedynym obowiązkiem (o ile pojęcie obowiązku w opisanych okolicznościach może się stosować) jest opieka nad kaleką żoną. Jednak mimo jego bierności i swoistego dekadentyzmu, jest w nim pogoda ducha i optymizm zarażający innych – to on popycha Theo do kontynuowania misji. Płaci za to najwyższą cenę.
Inna silna strona filmu Alfonso Cuaróna to wszystko, co dzieje się poza głównym bohaterem – w tle. Jest to cała kopalnia klimatów i sensów.
Genialnie syntetyczna scena, kiedy widz poznaje Jaspera i jego żonę – jeden powolny ruch kamery pokazujący rozklejone na oknie wycinki prasowe z Jasperem i jego towarzyszką i już wiemy o nim dość – już rozumiemy jego działania i okoliczności, w których się znalazł. Czujemy jakbyśmy tego człowieka znali od dawna.
Wizyta Theo u jego kuzyna w ministerstwie. Majstersztyk skojarzeń. Zamknięta ekskluzywna limuzyna, a wokół zamieszki uliczne i terror. A gdzie mieszka kuzyn? Poznajecie ten budynek? A czy widok z okna tego gmaszyska nic wam nie mówi? Jeśli nie, to poszukajcie wśród swoich znajomych fanów grupy Pink Floyd – ich muzyki z drugiej połowy lat 70-tych w szczególności.
Wbijająca w fotel scena ucieczki głównego bohatera z farmy. Jakoś nie przypominam sobie tak nieudanej i slapstickowej ucieczki! Czyżby producentom zabrakło kasy na świeży i naładowany akumulator? Oglądając ucieczkę widz czuje niemal fizyczną łączność z Theo, kiedy on chaotycznie i bezradnie talpa się w błocie i patrzy wprost w lufę pistoletu.
Inny przykład budowania niesamowitego klimatu. Scena wjazdu Theo i Kee do obozu przejściowego – Kee zaczyna rodzić, a za oknami opancerzonego autobusu przesuwają się niby klatki filmu. Pierwsza – wojsko i policja brutalnie wyciągają podejrzanych imigrantów z autobusu. Druga – wyselekcjonowani imigranci klęczą czekając na coś z rękoma założonymi z tyłu głowy. Trzecia – imigranci zrywani z klęczek, bici, odzierani z ubrań. Czwarta – autobus a obok niego rząd worków zakrywających zwłoki. Esencja cywilizacji autarkicznej w rozkładzie.
Obraz śmierci Jaspera – oglądany z oddali przez Theo robi wrażenie nierealności, jakbyśmy obserwowali teatr ludzkich kukiełek. Stłumione odgłosy strzałów odrealniają scenę jeszcze bardziej – tym bardziej uzmysławiając tragedię, której jesteśmy świadkami.
Scena, którą z pewnością zapamięta każdy widz tego filmu – wyprowadzenie Kee z oblężonego budynku i przenikliwa cisza i zdumienie wojskowych i imigrantów. To trzeba zobaczyć.
Gdyby spojrzeć na film z realizatorskiego punktu widzenia, to robi wrażenie niemal produkcji niskobudżetowej. W zasadzie nie ma żadnych efektów specjalnych. Dźwięki otoczenia są niezwykle realistyczne i przez to jeszcze bardziej przenikliwe. Niemal jedyne fajerwerki to wzmiankowana wcześniej scena walk ulicznych w obozie przejściowym – kamera z obiektywem zbryzganym krwią jest jak z przerażającego filmu dokumentalnego z miast Libanu lub Bagdadu.
Ludzkie dzieci to dobry film. Powiedziałbym nawet – on mnie pozytywnie rozczarował. Jest realistycznym opisem dość prawdopodobnych scenariuszy. Jednocześnie zachowuje umiarkowanie i dystans. Chyba udaje mu się także uniknąć taniego sentymentalizmu. Być może wyjątkiem jest scena finałowa – kiedy Theo wraz z Kee opuszczają zrujnowane miasto na małej łódce. A szkuner, który ich odnajduje ma na burcie nazwę Tomorrow. To już symbolizm. Właśnie symbolizm prostej nadziei.
Nadziei, która jednak ma gorzki smak.

Zwróćmy jednak uwagę, iż ta nadzieja nie jest rękoma ludzkimi uczyniona – Cuarón zostawia tu pole fantazji widza: nikt nie wie, czy dziecko Kee jest wynikiem mętnych eksperymentów Human Project, czy poczęte jest drogą naturalną. Jeśli to ostatnie jest prawdą, to ja widzę w tym początek końca czyśćca, jakiego doświadcza ludzkość w filmie meksykańskiego reżysera.

Wystarczy wspomnieć Siergieja Bondarczuka i jego filmy. Któż z nas nie pamięta Losu Człowieka lub Lecą łabędzie?? Epika, monumentalizm, bohaterstwo, los itd. Wszystko służyło jednemu, prostemu, ideologicznemu celowi: gloryfikacji władzy komunistycznej jako zdolnej do przeciwstawienia się faszyzmowi. Jednak mimo to, były to generalnie warte uwagi dramaty wojenne. Niestety podzieliły los imperium sowieckiego.

Ale podzieliły go w znaczący sposób. W zasadzie nie naruszając tkanki imperialnej. Już wyjaśniam, co mam na myśli. Oto z jednej strony mamy pewną pustkę – nie ma (może raczej: nie było) poważniejszej produkcji filmowej w tym gatunku w okresie rozpadu ZSRR i powstanie WNP. A z drugiej pojawiające się produkcje – np. Posterunek A.Rogożkina – nie kontestują oficjalnej ideologii imperium rosyjskiego – teraz pozbawionej już przebrania komunistycznego.

Wyjście w tej sytuacji wydaje się jedno: ucieczka w podmiotowość uczestników wojny. Na plan pierwszy wychodzi opowieść o konkretnych ludziach w konkretnych sytuacjach, bez zadawania sobie pytań bardziej zasadniczych, np. o cel prowadzonej wojny. Wcale nie jest perspektywa uboższa. Pokazał to choćby DePalma w Ofiarach Wojny. I tą ścieżką poszedł Fiodor Bondarczuk – syn Siergieja Bondarczuka.

9 kompania to najbardziej interesujący dramat wojenny ostatniego czasu nakręcony w Rosji. Przede wszystkim dlatego, że jest próbą uczciwej opowieści o wojnie, tu – o wojnie w Afganistanie. Podkreślmy: to jest punkt widzenia bezpośrednich uczestników – grupy żołnierzy. Dlatego krytykowanie reżysera, ponieważ nie bardzo zajmuje się on podłożem politycznym agresji sowieckiej na Afganistan chyba celu – zwyczajnie: to nie ma nic do rzeczy, czy Bondarczuk będzie mniej, czy bardziej bił się w piersi za zbrodnicze postępki Armii Czerwonej na tym azjatyckim państewku. I tę sytuację reżyser wykorzystuje bardzo skurupulatnie i z sukcesem. Jako widzowie, otrzymujemy dzieło spójne, przekonujące i przykuwające uwagę od pierwszych scen do ostatnich.

Jednak unikajmy innej pułapki interpretacyjnej. Wpada w nią Katrzyna Wajda stawiając film Bondarczuka obok takich arcydzieł jak Full Metal Jacket, Czas Apokalipsy czy Pluton. To za wysokie progi, jak na 9 kompanię. Być może częściowo Bondarczuk najbliżej ma do Urodzonego 4 lipca – poprzez jednostkowy punkt widzenia. Jednak film rosyjskiego reżysera nie jest ani dialogiem z wymienionymi filmami, ani nie dorównuje im pod względem zawartości. Autorzy filmu o którym mowa, raczej chyba mają na celu pokazanie, iż mogą zrobić w Rosji dobry film batalistyczny – taki, jaki mógł powstać w Holywood. I to udaje im się na piątkę.

Mamy zatem historię grupy żołnierzy – rekrutów, zaciągających się gdzieś z Syberii do 9 kompanii desantowej. Oglądamy całą drogę tych ludzi od wcielenia, przez szkolenie unitarne, do lądowania w Afganistanie i ich finalnej akcji – obrony drogi zaopatrzeniowej ze wzgórza 3234 (prowincja Chost w Afganistanie). Bondarczuk umiejętnie pokazuje, jak indywidualność jednostki zostaje wpasowana do zuniformizowanego organizmu grupy. Niekórych rekrutów trzeba złamać, innych zwyczajnie nauczyć rozumu, inni czują się jak u siebie w domu – klimat brutalności, upodlenia jest ich środowiskiem naturalnym. Narracja ładnie obrazuje spajanie się jednostek w grupę, w zgrany kolektyw. Buńczuczni rozrabiacy stają się liderami godnymi zaufania. Delikatny artysta malarz okazuje się w głębi duszy zafascynowany perfekcją machiny wojennej … itd.

Bardzo udanie opisana zostaje przepaść kulturowa dzieląca Rosjan od islamskich fanatyków z Afganistanu. Nikt nie udaje nawet, że trzeba starać się zrozumieć drugą stronę. Sytuacja jest temu przeciwna – mamy wojnę, i trzeba umieć wyłącznie szybko zabić lub zostanie się zabitym. Nie ma miejsca na fałszywą polityczną poprawność. Ale nie ma w 9 kompanii wyższości i arogancji wobec Afgańczyków. Przeciwnie: jest twarda świadomość, iż po drugiej stronie jest śmiertelenie groźny wróg, którego trzeba dażyć najwyższym respektem. Tylko tyle i aż tyle. Bondarczuk nikogo nie zamierza przekonywać, że Armia Radziecka nie jest agresorem. Wojna się tu świadomym ciężarem – ktoś ją rozpętał, a komandosi z desantu mają ją poprowadzić unkając śmierci i realizując zadane cele. To się nazywa realizm.

Tu chwila na konieczną dygresję. Najlepszy znany mi dotąd film o wojnie w Afganistanie – Czołg (1989, reż.Kevin Raynolds) poszedł w kierunku dokładnie przeciwnym realizmowi Bondarczuka. Czołg to mitologiczna wręcz opowieść o starciu stalowej bestii i jej załogi z nieokiełznanym żywiołem Talibów afgańskich. Z jednej strony Czołg operuje brutalnym realizmem wojny, tortur, zbrodni, aby gładko przejść na poziom metafory losu ludzkiego. Pomostem są jednostki.

Bondarczuk jednak na poziomie jednostek się zatrzymuje. To one go interesują. Dylematy i losy. Słowa dylematy nie hamletyzujmy w tym kontekście. Żołnierze 9 kompanii mają dylematy proste: pić, czy pić więcej; jak nie zasnąć na posterunku, czy strzelić do dziesięciolatka, czy zaufać Talibowi, żeby wytargować od niego paczkę zapałek itd.

9 kompania to film realistyczny. Opowiedziany bardzo sprawnie. Opowiedziany postaciami, a nie monumentlanymi scenami batalistycznymi. Opowiedziany szczegółowo i zajmująco. Przeplatający szorstkie fragmenty żółnierskie z pełnymi subtelności fragmentami. Przede wszystkim – to film zrealizowany z dystansem. Stoi twardo i konsekwentnie na gruncie jednostki – nie robi kroku ani w stronę symbolizmu, ani w stronę politykierstwa. Tu tkwi siła jest kasowego sukcesu. Ale to jest zasłużony sukces. Postacie filmu są wyraźnie zarysowane i ładnie poprowadzone. Oczywiście mamy tam postacie ikony, ale inne, które początkowo wydają się płaskie zyskują w trakcie opowieści nowe wymiary.

Nawet kończąc swój film Bondarczuk zatrzymuje się na poziomie ludzkim: żołnierze walczą, mimo świadomości walki w niesłusznej sprawie – ci, dla których oni przelewają krew, zostaną wkrótce zapomniani przez historię. Morał iście z kina batalistycznego, ale tak podany, że widz bierze go takim, jak jest – czyli z pełnym zaufaniem.

Kończąc trudno mi wyrokować, czy mamy tu egzemplarz nowego kina rosyjskiego. Mamy tu jednak bez wątpienia mocne, relistyczne, męskie kino wojenne. Mamy wciągający film.

Jednak mam nieodparte wrażenie, że ten potencjalnie nośny materiał nie został do końca wykorzystany. Być może mógł się stać jakimś głosem w kwestii pozycji środowisk homoseksualnych w Stanach Zdjednocznych… o ile jest o czymkolwiek dyskutować? Tymczasem film o którym mowa nie prowadzi ani do jakichkolwiek wniosków, ani nie zabiera się – wg mnie do najbardziej interesującego – obyczajowego tła życia gejów w rolniczych (!) stanach USA… Po obejrzeniu filmu nadal nie wiem, czy nawet jest to opowieść o uczuciu miłości między Jackiem Twist i Ennisem Del Mar? Z pewnością mamy do czynienia z pożądaniem, które ich łączy – jednak czy stoi za tym uczucie? Samo trwanie tego związku równierz nie pomaga w rozwiazaniu tej zagadki. gdyby to można jasno uchwycić, to film Lee nabrałby konkretniejszego kształtu – zyskałby na jakimś drmatyzmie, postawiłby przed głównymi bohaterami i/lub widzami jakiś dylemat.

Ponadto – nie jestem także pewien, czy to jest film o (nie)tolerancji głębokiej prowincji USA? Owszem: tu jest sytuacja lepsza niż we ww. sprawie domniemanego uczucia dwóch gejów. Reżyser pokazuje motywy, które blokują Ennisa przed zerwaniem z żoną i córkami i rozpoczęcia wspólnego życia z Twistem. jest także domysł co do przyczyn śmierci Twista – jednak tu nie jest pewne, czy nie mamy do czynienia z projekcją lęków Ennisa?

Jak widać z tego krótkiego zestawienia, jest tu kilka podstawowych pytań, które pozostają bez odpowiedzi. W porządku – mogę przyjąć (bez wyraźnych podstaw – ale kierując się dobrą wolą) założenie, iż Ang Lee celowo nie chciał wprost uderzać w nietolerancyjną, zabobonną i ciemną mentalność pruderyjnej prowincji Stanów. Więc reżyser postawił na subtelność i aluzję niż na bezpośredni wykład i zaangażowanie społeczne. Jednak kontrowersje, jakie wywołał ten film w USA zdają się temu przeczyć – być może nawet wbrew intencjom autora.

Jeszcze jedno mnie kłopocze przy filmie Ang Lee. Otóż wydaje mi się, że nie całkiem mamy tu wierność faktom. Film przebiega kilkanaście lat – od połowy lat 60tych do przełomu 70 i 80tych. Na ekranie widzimy, iż obyczajowość środowiska się nie zmienia – jest ona tak samo zamknięta i obskurancka. Ale przecież w latach 60tych mamy w USA rewolucję wyzwolenia seksualnego, która owocuje równierz wypłynięciem na światło dzienne środowiska gejowskiego i – ogólnie – homoseksualnego. Promiskuityzm święci triumfy.  A tu w Montanie, jakby nigdy nic – nie pomaga nawet obecność telewizji, która nic nie zmienia! Film kończy swoją opowieść w czasie, gdy zaczyna się ujawniać straszne zagrożenie AIDS. Ale w filmie nie ma to znaczenia. Pytam zatem: skąd ta jawna i dziwna dysproporcja?
Jakie są mocne strony filmu? Aktorstwo. Bez wątpienia Tajemnica ... jest wyśmienicie zagrana. Szczególnie podziwiam tu Heatha Ledger, który wybornie wcielił się w prostego rednecka – Ennisa Del Mar. Kapitalnie poprowadził tę rolę i umiał pokazać spoza maski niezbyt rozgarniętego i elokwentnego robotnika człowieka z krwi i kości, który czuje, że np. dla dobra córki musi odmówić jej wsparcia przy dorosłym starcie i odejścia z domu jej matki. Właśnie role kobiece – w sumie drugoplanowe – także warte są uwagi i skrupulatengo odnotowania.

Podsumowując: film przeciętny, pełen niedomówień. Niczego szczególnego nie rozwiązuje, niczego szczególnego nie  wyjaśnia, ani  – co gorsza – nie zostawia jakiegoś materiału do przemyśleń i ew. dyskusji. To jest jego grzech główny. Poza tym reszta jest całkiem znośna: wyborne aktorstwo, ładne okolice, dobre stylizacje.